Route Marycken

In de eerste helft van de veertiende eeuw werd in Zaltbommel een stadsverdediging aangelegd, die bestond uit een stadsmuur en een gracht. Bommel had vroeger vijf stadspoorten: de Gamerschepoort, de Bosschepoort, de Oenselsepoort, de Steigerpoort en de Waterpoort die als enige is overgebleven. In 1942-1943 is de Waterpoort gerestaureerd en kreeg deze het huidige uiterlijk (zonder een pleisterlaag). De reden dat de poort behouden is gebleven laat zich niet makkelijk verklaren, maar zou ermee te maken kunnen hebben dat er tegen de binnenzijde van de poort huizen waren gebouwd, die in gebruik waren.

Vanaf de waterkant wandelen we onder de poort door. De Waterstraat ligt voor ons, maar wij gaan gelijk rechts langs het terras de Korte Tolstraat in.

Kijk even naar boven bij het tweede huis aan de rechter kant. Op het dak is een gouden schip bevestigd. Het doet denken aan een koggeschip, het vervoersschip dat door de Hanze in de veertiende en vijftiende eeuw veel werd gebruikt voor het transporteren van goederen. Misschien werden er ook zaden, pitten, boekweit aangevoerd? Wie zal het zeggen.

De Korte Tolstraat gaat over in de Tolstraat. Sla rechtsaf, loop de Tolstraat uit en ga linksaf de Molenwal op.

Vanwege de windvang werden molens in open velden of op hoger gelegen punten gebouwd. Soms werd voor de molen speciaal een hoop aarde opgeworpen (een belt- of bultmolen). In Bommel stonden er molens op de hoger gelegen stadsverdedigingswal. In veel steden is nog een straatnaam te vinden die verwijst naar de molen(s) die er stond(en). Zo ook in Zaltbommel: we lopen op de Molenwal.

Voorbij huisnummer 7a opent zich links een fraai stadslandschap. De dakconstructies die je hier ziet dateren uit de Hanzetijd. Een mooi bewaard gebleven beeld.

Loop de Molenwal verder uit, rechtdoor. De stadshaven is rechts.

Rechts ligt het bolwerk de Kat, dat na de Hanzetijd in de zeventiende eeuw werd aangelegd. Op dit bolwerk hebben molens gestaan, vandaar dat men dit bolwerk ook Molenbolwerk noemde, een molen die er stond heette ‘De Kat’ waar het bolwerk weer naar genoemd is. Maryckens molen stond verderop.

We zien aan de rechterkant een opvallende schuur, Molenwal 20, met vier dakramen een stalen hekwerk en de daknok parallel aan de straat. In de Hanzetijd stond hier een rosmolen. Het gebouw dat er nu staat, komt uit de zeventiende eeuw. Het leven van een paard dat in een rosmolen werkte was saai en eentonig. Het dier draaide eenzaam rondjes om het molenrad in beweging te brengen.

We lopen linksaf de schilderachtige Molengang in. Ook deze naam is een verwijzing naar de molens die ooit in deze buurt gestaan hebben.

Dan rechtsaf de Gamerschestraat ingaan.
Aan het einde komen we bij het kruispunt van de Gamerschestraat, die overgaat in de Steenweg, Singelwal en Molenwal. Op dit kruispunt heeft de Gamerschepoort gestaan.

Marycken vroeg om haar molen te mogen bouwen voorbij deze plek, waar de Gamerschepoort tot iets voor 1830 het stadsbeeld bepaalde. In de tijd van Marycken was de poort een belangrijk onderdeel van de stadsverdediging, met een voorpoort en hoofdpoort. Een poortgebouw kunnen we beschouwen als een groot bouwcomplex in de stadsmuur.
De Gamerschepoort had een gebogen doorgang, wat wil zeggen dat de openingen van de poort niet in elkaars verlengde lagen. Kanonskogels die per ongeluk door de poort terecht kwamen, werden door de gebogen doorgang afgeketst. Daar was over nagedacht. De poort was door de toename van het verkeer een obstakel geworden, maar ook vanwege de bouwvallige staat besloot de stad in 1829 tot afbraak en sloop.

Het is niet meer te achterhalen of Maryckens molen links of rechts van de weg heeft gestaan. De Stadshaven, evenals het parkeerterrein waren er nog niet in de Hanzetijd. Hier was een open vlakte, een ruim veld met molens.

We gaan terug over Steenweg en gaan vanaf de Steenweg gezien, rechtdoor de Gamerschestraat in.

Gamerschestraat 64-62 is een rijtje huizen dat er misschien niet uitziet alsof het uit de Hanzetijd komt, maar het dak loopt parallel aan de straat (rooilijn), een typisch bouwkenmerk uit de Hanzetijd. Deze manier van bouwen kostte minder bouwmateriaal en leverde meer (opslag)ruimte op.

Gamerschestraat 73 is een hoekpand met een verdieping en een schilddak. Dit gebouw is eveneens gebouwd in de Hanzetijd, en stamt uit de vijftiende eeuw. Het is prachtig met een mooie gevel, die overigens niet uit de Hanzetijd komt. De zijkant is voor onze zoektocht naar Hanzesporen interessant. Hier is duidelijk te zien dat het pand veel ouder is dan de voorgevel doet vermoeden.

Vóór nummer 73 slaan we rechtsaf de Zandstraat in

In de Zandstraat zien we aan de rechterkant een overblijfsel van de veertiende-eeuwse stadsmuur evenals van de singelwal. Het lijkt erop dat voorbij Zandstraat 2 een stuk oude stadsmuur overeind staat (of wellicht dat de Middeleeuwse stenen zijn hergebruikt). We zien verderop de overblijfselen van de oude Middeleeuwse stadsgracht.

We lopen verder langs de plek van oude veertiende-eeuwse stadsmuur.

De Zandstraat buigt naar links en wordt Nonnenstraat, die in de zestiende eeuw al was verhard. De straatnaam verwijst naar het nonnenklooster dat aan deze straat heeft gestaan. Het is een van de oudste straten van Zaltbommel. In de bocht stond op een waltoren de Kleine Stenen molen.

Rechts is de steeg Oliemolen. We kunnen daar even inlopen.

Oliemolen 2 zijn de overblijfselen van het oude nonnenklooster, maar hier heeft ook een oude oliemolen gestaan. Olie was een gewild product in de Hanzetijd. Het werd geslagen uit pitten en zaden. In 1378 werd een stuk land verkocht door Henricus Moliaert aan Arnoldus Hoel, waar later een oliemolen werd gebouwd. De steegnaam verwijst naar deze molen. Later, in de vijftiende eeuw zou op deze plek een molen verrijzen die in handen was van Gerard Trip, lid van de rijke koopmansfamilie. Je kunt ook een wandeling doen door het leven van Jan Trip. Wij gaan nu verder met Marycken.

Wandel terug en ga rechtsaf om de Nonnenstraat te vervolgen. Sla even verderop linksaf en loop de Kloosterstraat in. Aan de linkerkant (nummers 24 en 26) staan prachtige panden. Wandel verder en ga rechtsaf de Minnebroederstraat in.

Rechts op de hoek van de Kloosterstraat en Minnebroederstraat stond vroeger de Joodse synagoge (nummer 4). Ernaast, in de Kloosterstraat (nog voor nummer 2c) bevond zich het Joodse badhuis, de Mikwe. De Mikwe stond altijd in de buurt van of naast de synagoge. Het blijkt een modern gebouw, maar de plek herbergt veel historie, namelijk die van het Joodse leven in Bommel. In de bestrating zijn struikelstenen aangebracht die ons herinneren aan de miljoenen Joodse Nederlanders die in de Tweede Wereldoorlog werden mishandeld, gediscrimineerd en vermoord. Van het Joodse leven in Zaltbommel is weinig overgebleven.

In de tijd van Marycken stond hier nog geen mikwe of een synagoge. De Joodse gemeenschap huurde in haar tijd ruimten in woonhuizen. Er hadden zich in de Hanzetijd al vroeg Joodse mensen gevestigd in Zaltbommel. Zij genoten hier relatief veel vrijheden, ze werden met rust gelaten en konden hun religie zonder al te veel problemen belijden. Joodse mensen mochten geen lid worden van een gilde, maar het was bij hen toegestaan, anders dan bij het Christendom gold, om geld te lenen tegen rente, wat voor de Bommelse kooplieden goed uitkwam. Joodse handelslieden waren, zowel in de Hanzetijd als erna, heel vaak de geldschieters voor handelsmissies.

We lopen verder richting de Oliestraat. Op de hoek van de Minnebroederstraat met de Oliestraat staan mooie oude witgepleisterde panden. Het is mogelijk dat er in de Hanzetijd ook een boerderij stond.

We gaan linksaf de Oliestraat in.

De straatnaam verwijst naar de eerder genoemde posthouwersoliemolen die er al in de veertiende eeuw stond. Waarschijnlijk heette de eigenaar Posthouwer(s). In een oud document uit 1515 staat deze straat vermeld als Molenstraat.

We gaan aan het einde van de Oliestraat rechtsaf de Markt op.

Op het kruispunt van de Markt, met links de Waterstraat, zien we veel gebouwen met sporen uit de Hanzetijd.

Allereerst zien we rechts, op de hoek van de Markt en de Boschstraat een pothuis tegen de zijgevel. Het pand er schuin tegenover, op de hoek van de Gasthuisstraat en de Waterstraat zien we er nog een. Bijzondere overblijfselen uit de Hanzetijd, en nog steeds in gebruik.

In de Middeleeuwen waren er veel meer pothuizen dan nu. Een pothuis is een kleine opbouw boven een kelder, die fungeerde als werkruimte, zonder dat er licht werd onttrokken van het hoofdhuis. Door de verkeerstoename ondervond het verkeer veel hinder van deze grappige bouwsels. Om die reden zijn er veel pothuizen afgebroken.

Het pand op Markt 1 rechts op de hoek, komende van de Markt, heeft nog een hangkamer die dateert uit de Hanzetijd. Het gaat hier om een constructie die in veel Zaltbommelse huizen wordt aangetroffen. Het gaat om een tussenverdieping die oorspronkelijk ietwat teruggelegen van de voorgevel was aangebracht boven de haard. Op deze manier ontstond een extra vertrek, dat niet extra verwarmd hoefde te worden. Het licht viel door de vensters naar binnen. Het was een doelmatige manier om meer ruimte te creëren met voldoende lichtinval.

Het pand op Markt 3 heeft in de gevel een opvallende pilaar tussen de vensters bovenin de gevel. Het was in de Hanzetijd een werk- en woonhuis. De gevel is heel mooi. Het is duidelijk te zien dat deze uit de Hanzetijd stamt. De bijzondere pilaar bovenin tussen de vensters, is een kenmerk van de Renaissance, de bouwstijl die hier aan het einde van de Middeleeuwen geliefd was. Is de pilaar gemaakt door de bakstenen te bakken met het motief, of door het motief er na het bakken in te kerven? Dat is niet precies bekend. Marycken moet deze gevel gezien hebben als ze in de stad wandelde.

Het pand aan Markt 9 heeft een ook insteekverdieping, net als Markt 1 en 6.

Het pand aan de Markt 2 op de hoek van de Waterstraat is prachtig. Het was in de dertiende eeuw een woonhuis. Een uniek gebouw met veel details uit de Hanzetijd; met pothuis, trapgevel en luiken. Het is een van de eerste stenen gebouwen van Bommel en is het best bewaard gebleven. Later was er in de Hanzetijd een handelshuis in gevestigd. De opengeklapte luiken aan de kant van de Waterstraat, fungeerden als zonwering. De luiken onder de vensters konden ook opgeklapt worden, om zo als toonbank te dienen. Het is een van de oudste stenen gebouwen van Bommel.

Het pand in dezelfde rij, Markt 6 heeft een insteekverdieping. Op de gevelsteen staat ‘De Blauwe Fles’. Er staat 1644 op de gevel maar het pand is veel ouder en heeft een oorsprong in de Hanzetijd. In de Hanzetijd had het een woon- en werkfunctie, net als nu.

Loop de Waterstraat in (met in de verte de Waterpoort).

Het pand Waterstraat 26 (rechts) springt er door de kleur uit. Het is een bijzonder gebouw. Dit pand is vaak omschreven als een belangrijk voorbeeld van de Renaissancebouw in de Nederlanden en geliefd was aan het einde van de Middeleeuwen. De kapconstructie stamt uit 1540, maar aan de steenformaten te zien zijn sommige muren een stuk ouder, en wijzen op een datering uit de eerste helft van de vijftiende eeuw. Archeologen hebben in de kelder een diepe werf gevonden. De theorie is dat hoge heren met een boot vanaf de Waal dit pand zouden kunnen bereiken, maar let op, het is een theorie.

Marycken heeft deze gevel ook gezien, als zag de gevel er wellicht iets anders uit. De natuurstenen beeldhouwwerken en onderdelen komen uit de zestiende eeuw en onderzoekers vragen zich af of de ornamenten niet afkomstig zijn uit het stadspaleis van Johan van Rossum (broer van Maarten), die het huis aan het Kerkplein 16 bezat. Door de eeuwen heen is er veel aan het huis verspijkerd, verbouwd en aangepast tot wat het nu is.

We zien de Waterpoort al. Marycken steek haar hand en neemt hier afscheid. Ze loopt terug naar de markt voor een kruik witte Moezelwijn. Vandaag is een mooie dag.