Route Zacharias

In de eerste helft van de veertiende eeuw werd in Zaltbommel een stadsverdediging aangelegd, die bestond uit een stadsmuur en een gracht. Bommel had vroeger vijf stadspoorten: de Gamerschepoort, de Bosschepoort, de Oenselsepoort, de Steigerpoort en de Waterpoort die als enige is overgebleven. In 1942-1943 is de Waterpoort gerestaureerd en kreeg deze het huidige uiterlijk (zonder een pleisterlaag). De reden dat de poort behouden is gebleven laat zich niet makkelijk verklaren, maar zou ermee te maken kunnen hebben dat aan de binnenzijde van de poort huizen tegen de poort aan waren gebouwd, die in gebruik waren.

Wandel onder de Waterpoort door en sla gelijk rechtsaf, tussen het terras door, de Korte Tolstraat in.

Bovenop het tweede huis aan de rechterkant is op het dak een mooi gouden schip te zien, dat door kan gaan voor een Hanzeschip (koggeschip).

De panden aan de rechterkant, nummers 17 en 19 stammen uit de Hanzetijd. Het pand met nummer 19 is zelfs ouder dan 1524, toen een stadsbrand een groot deel van Bommel in de as legde.

Op deze plek heeft het Sackendraegersgilthuys gestaan. Vanaf 1350 stonden hier twee huizen in steen, die in 1524 werden samengevoegd. In een bron uit 1639 stond dit gebouw bekend als het Sackendraegersgilthuys, het huis van het zakkendragersgilde.

We slaan linksaf en lopen de Tolstraat in.

Aan de linkerkant staat een waterpomp. Net als verharde wegen en stenen huizen had Zaltbommel goede watervoorzieningen. In de stad stonden, vergeleken met andere steden, veel waterpompen.

We slaan rechtsaf slaan de Gamerschestraat in.

Bekijk de huizen aan de linkerkant van de Gamerschestraat eens goed. Het tweede het pand (rechts naast het hoekpand) heeft ornamenten uit de Hanzetijd. Ook het type baksteen is kenmerkend voor de bouwstijl in de Hanzetijd. De stenen zijn groter dan de hedendaagse baksteen. De bogen boven de ramen zijn eveneens typerend voor de late Hanzetijd. De twee panden rechts van de gevel met de bogen hebben nog een dakconstructie uit de Hanzetijd, het dak loopt evenwijdig aan de straat.

Blijf aan deze kant lopen, want dan zien we de gevels aan de overkant goed. Bij de nummers 16-24 zien we veel bouwkenmerken uit de Hanzetijd. Ook hier zien we dat het dak van deze panden evenwijdig aan de straat (de rooilijn) ligt, dat was de gangbare bouwwijze in de Hanzetijd. Het scheelde veel gebruik van bouwmaterialen en leverde veel (opslag)ruimte op.

Tussen nummer 22 en 24 (bij de lantarenpaal) is een getrapte brandmuur te zien, vanwege de brandveiligheid. Het pand Gamerschestraat 24 stamt uit de veertiende eeuw en was toen al (deels) opgetrokken uit steen.

We slaan linksaf en we lopen tussen de mooie wit gestucte panden de brede Karstraat in.

De daken van Karstraat 32-36 staan evenwijdig aan de rooilijn zoals we ook in de Gamerschestraat zagen. De Middeleeuwse kavelindeling is ongeschonden gebleven. In de Hanzetijd gold dit als een brede straat. De karvoerders konden elkaar makkelijk passeren, en wanneer er karren aan de kant stonden, was er nog ruimte genoeg voor de andere weggebruikers.

We lopen rechtdoor, de Karstraat verder uit en steken de Nonnenstraat over om de Oliemolen in te lopen.

Oliemolen, de naam zegt het al: hier heeft ooit een molen gestaan. In Zaltbommel stonden veel molens, aan de rand van de stad, op de stadsmuur en buiten de stad. Marycken de molenaarster vertelt er graag meer over in een andere wandeling. Wij lopen verder met Zacharias.

Oliemolen 2 is een prachtig sfeervol pand. Het is een restant van een kloostercomplex dat hier stond, vandaar de naam Nonnenstraat die we zojuist overstaken. Links zien we een mooi muurtje, gestut met steunberen. Aan het steenformaat te zien is het een oude muur. Hoe groter de stenen, hoe ouder het bouwwerk. Voorbij het muurtje gaat Oliemolen verder als prachtig wandelpad.

Vervolg het pad richting de Heemtuin.

Links van de heg vinden we de heemtuin Mispelhof, vernoemd naar de mispelbloemen in het wapenschild van Bommel. Rechts van de heg ligt de heemtuin Kloosterhof. Beide tuinen herinneren aan het kloosterleven dat hier ooit was.

Door een hekje aan de rechterkant is een oude Joodse grafheuvel te zien, tegen de stadsmuur aan. In de Hanzetijd vestigden zich al vroeg Joodse mensen in Zaltbommel. De stad had, net als de meeste Hanzesteden, een redelijk tolerant beleid tegenover nieuwkomers.

Voorbij de Joodse grafheuvel achter de muur, blijven we het pad volgen. Bij de brug links het water oversteken om op de Singelwal uit te komen. Sla vervolgens linksaf de Boschstraat in.

Achter de veertiende-eeuwse stadsmuur ligt een oude Joodse grafheuvel. Tot 1734 werden de Joodse inwoners van Bommel op deze plek begraven. Op de Boschstraat liggen ook de Oude Algemene begraafplaats en de oude Joodse begraafplaats van jongere datum.

We passeren de plek waar in de Hanzetijd de Bosschepoort stond. Net als alle stadspoorten was de Bosschepoort beeldbepalend voor de stad. En ook deze poort ontkwam, zoals zoveel andere poorten niet aan de sloop. Geleidelijk aan verdween deze poort beetje bij beetje uit het straatbeeld. In 1832 stonden zowel de hoofd- als voorpoort nog op een kaart. Uiteindelijk verdween de poort in 1861.

Sla linksaf de Nonnenstraat in.

We zien aan de linkerkant het Stadskasteel, dat Maarten van Rossum (1495-1555) liet bouwen. Maarten was veldheer van beroep, sommige bronnen spreken van roofridder. Enfin, zijn baan heeft hem geen windeieren gelegd: het leverde hem veel rijkdom op. De hertog van Gelre gaf hem in 1534 het kasteel van Bredevoort in leen met aanwezigheidsplicht. Omdat Maarten ook bezittingen had in de Bommelerwaard benoemde hij voor zijn stamkasteel Poederoijen een rentmeester. Maar doordat het zo dichtbij het vijandelijke Brabant lag, werd het van Rossum toch te heet onder de voeten. Voor zijn bezittingen en inkomsten liet hij voor de rentmeester dit huis in Bommel bouwen, veilig binnen de stadsmuren, vlakbij het stadspaleis van zijn broer Johan van Rossum (Kerkplein 16).

Het huis van Maarten van Rossum, het stadskasteel, is in basis Middeleeuws, maar was voor die tijd heel modern. Maarten liet gebeeldhouwde decoraties aanbrengen die heel vernieuwend waren. Nu zien kunsthistorici deze ornamenten als een van de vroegste vormen van de Renaissance in de noordelijke Nederlanden. De bogen, decoraties en ornamenten zijn vervaardigd uit mergelsteen. In 1599 is Johan van Oldenbarnevelt hier nog geweest om te vergaderen. Het huis is altijd bewoond geweest, maar in de negentiende eeuw was het zo vervallen, dat de toenmalige eigenaar er zelfs zijn aardappels, zaden en uien niet meer in kon opslaan. Nu is er een leuk museum in gehuisvest.

Aan de overkant, tegenover het huis van Maarten van Rossum woonde in 1604 een zakkendrager in de Nonnenstraat.

Op deze plek stonden vijf zogeheten cameren, ofwel huurwoningen voor eenpersoonshuishoudens. Er stonden meer van dergelijke cameren in Zaltbommel, die vaak in opdracht van rijke handelslieden of instanties werden gebouwd, om te verhuren. In Zaltbommel woonden standen en bevolkingsgroepen niet gescheiden in verschillende wijken. Maarten van Rossum had zijn huis, al was hij er niet vaak, tegenover dat van een zakkendrager. In een straat kon een deftige bestuurder wonen, een rijke handelskoopman, maar ook een zakkendrager, zoals onze Zacharias.

De zakkendrager die hier woonde moest achttien gulden huur per jaar betalen aan het burgerweeshuis dat de vijf huisjes liet bouwen. Water was er voor de zakkendrager binnen een aardig handbereik, want in de Nonnenstraat stond een waterpomp. Volgens de overleveringen werd er gekookt achter het huis, onder een afdakje, in verband met de brandveiligheid.

We verlaten het huis van Zacharis lopen verder om rechtsaf de Oliestraat in te wandelen. Op Oliestraat 41 staat een bijzonder pand met mooie boogjes een bouwdetail uit de Hanzetijd. Sla daarna rechtsaf de Spiesmakerstraat in die overgaat in de Ruiterstraat.

Ruiterstraat 8 is een bijzonder gebouw, dat is in een oogopslag te zien. Het is een oud pakhuis uit de Hanzetijd en het stond er al in de veertiende eeuw. Hier lagen producten opgetast, zoals koren en wol.

Ruiterstraat 14 is een prachtig mooi huis en stamt uit 1630. In ongeveer 1540 stond er een ander huis. Door de natuurstenen banden, de trapgevel en door de ruime voortuin heeft het geheel een mooie uitstraling.

Ruiterstraat 16 ernaast, is eveneens geweldig mooi. De grote bakstenen wijzen op een Middeleeuwse ouderdom. Het gebouw stond er al in de Hanzetijd.

Bij Ruiterstraat 18 zien we dat de gevel wat naar voren helt. Dit is bewust zo gebouwd, we noemen dit op de vlucht gebouwd. In de Hanzetijd werd deze wijze van bouwen vaak toegepast. Het ziet er niet zo uit, maar de bouwconstructie werd door het huis op de vlucht te bouwen veel sterker. Dit pand stamt uit 1632 maar de oorsprong is ouder.

We gaan verder, rechtdoor en steken de straat over. Links bevindt zich de Korte Strikstraat en rechts is de Lange Strikstraat, wij lopen rechtdoor, tot de T-splitsing en slaan rechtsaf de Kerkstraat in. Rechts op de hoek staat het huis van Jan Trip. Hij vertelt er graag meer over in zijn wandeling. Wij gaan linksaf de Oenselstraat in.

Links op de hoek, Oenselsestraat 17 staat een statig pand, met veel kenmerken uit de Hanzetijd. Binnen bevindt zich een hangkamer, een soort open tussenverdieping. Het huis had hiermee twee verdiepingen, en toch een goede lichtinval via de ramen in de pui. De bogen en de ornamenten eronder, de witte banden, de zogenoemde ‘speklagen’, zijn herkenbaar als typische bouwkenmerken uit de Hanzetijd.

Het pand schuin aan de overkant, Oenselsestraat 32 is eveneens in de Hanzetijd gebouwd. We zien dat de gevel op de vlucht is gebouwd.

We slaan linksaf de Maasstraat in en daarna linksaf, de Heilige Geeststraat in.

Deze straat heette vroeger de Vollerstraat. Hier moet Zacharias even zijn. Hier werkten de vollers, de wolbewerkers. In deze straat werd de wol vervilt om karsei van te maken, de zeer gewilde Bommelse stof die werd verhandeld in vele Hanzesteden.

Gelijk rechts is Heilige Geeststraat 23. In de Hanzetijd had dit pand de functie van opslagschuur of pakhuis. Kijk eens goed naar de gevel (die is er na de Hanzetijd tegenaan gezet). Die ziet er groter uit dan het huis werkelijk is.

We slaan rechtsaf de Kerkstraat in en daarna gelijk linksaf langs de paaltjes de Vismarkt in.

We komen langs de toren van de Gasthuiskapel en het Gasthuis. Twee markante gebouwen van Bommel. Het voormalige Groote Bommelsche Gasthuis is een vanaf de veertiende eeuw gegroeid gebouwencomplex tussen Kerkstraat, Vismarkt, Oude Vismarkt en Gasthuisstraat. Het oudst bewaarde gedeelte is de voormalige Gasthuiskapel aan de Gasthuisstraat 34. De oorspronkelijke, mogelijk vijftiende-eeuwse zaalkerk is bepleisterd en ingrijpend gewijzigd in de negentiende- en twintigste eeuw. Het houten tongewelf en de kap dateren uit de eerste helft van de zestiende eeuw.

De Gasthuistoren (Oude Vismarkt 1), die formeel niet tot de bezittingen van het gasthuis behoorde, is een ongelede vierkante toren met traptoren en ruitereen ingesnoerde spits met peervormige bekroning en open lantaarn. De toren dateert grotendeels van de tweede helft van de vijftiende eeuw, de bekroning van ongeveer 1530. In de lantaarn hangen een uurslagklok van Jasper Moer (1533) en een klokkenspel van Pieter en François Hemony (1654). Aan de westgevel is een ruiterspel te zien, waarschijnlijk uit de zeventiende eeuw.

We slaan linksaf de Gasthuisstraat in.

We zien Gasthuisstraat 22, een witgepleisterd gebouw uit 1550. De drie bogen boven de ramen zijn een bouwkenmerk uit de late Hanzetijd.
Ernaast staat Gasthuisstraat 24, dit pand heeft een hangkamer. De gevel laat meer bouwstijlen zien uit de Hanzeperiode: bakstenen, bogen boven de ramen, witte steenlagen, de luiken en een trapgevel ademen een echte Hanzesfeer.

Aan de overkant bevindt zich Gasthuisstraat 23. De pui komt negentiende-eeuws over, evenals de muurankers, maar we zien boven de vensters mooie bogen, een bouwkenmerk uit de Hanzetijd.

Het pand Gasthuisstraat 17 stamt uit 1605, en is op de vlucht gebouwd. Herkennen we de bouwstijlen uit de Hanzetijd? Bakstenen, witte lagen, bogen boven de ramen die zijn afgewerkt met een ornament. De bakstenen bovenin zijn groter dan die op de begane grond. Het lijkt erop dat de gevel in de loop der eeuwen is gewijzigd.

Gasthuisstraat 4-2, oogt negentiende-eeuws, maar stamt uit 1535 en was in de Hanzetijd een woonhuis.

We bereiken rechtdoor de Markt.

Op het kruispunt naar de Markt toe zien we veel gebouwen met sporen uit de Hanzetijd:

Rechts zien we op de hoek van de Gasthuisstraat en de Waterstraat een pothuis (Waterstraat 2). In de Middeleeuwen waren er veel meer pothuizen dan nu. Een pothuis is een kleine opbouw boven een kelder, die fungeerde als werkruimte, zonder dat er licht werd onttrokken van het hoofdhuis. Door de verkeerstoename ondervond het verkeer veel hinder van deze grappige bouwsels. Om die reden zijn er veel pothuizen afgebroken.

Het pand er schuin tegenover (op de hoek met de Boschstraat) heeft ook zo’n mooi pothuis. Bijzonder: twee pothuizen zo dicht bij elkaar in deze stad!

Het pand Markt 1 (op de hoek met Markt en Boschstraat) heeft een hangkamer die dateert uit de Hanzetijd. Het gaat hier om een constructie die in veel Zaltbommelse huizen wordt aangetroffen. Het gaat om een tussenverdieping die oorspronkelijk ietwat teruggelegen van de voorgevel was aangebracht boven de haard. Op deze manier ontstond een extra vertrek, dat niet extra verwarmd hoefde te worden. Het licht viel door de vensters naar binnen. Het was een doelmatige manier om meer ruimte te creëren met voldoende lichtinval.

Het pand ernaast (Markt 3) heeft in de gevel een opvallende pilaar tussen de vensters bovenin. Het was in de Hanzetijd een werk- en woonhuis. Het is duidelijk te zien dat deze gevel uit de Hanzetijd stamt. De bijzondere pilaar bovenin tussen de vensters, is een kenmerk van de Renaissance, de bouwstijl die hier aan het einde van de Middeleeuwen geliefd was.

Het gebouw aan de overkant springt duidelijk in het oog (op de hoek Markt en Waterstraat). Het is prachtig met pothuis, trapgevel en luiken. Het is een van de eerste stenen gebouwen van Bommel en is het best bewaard gebleven. In de dertiende eeuw werd er gewoond. Later in de Hanzetijd was hierin een handelshuis gevestigd. De opengeklapte luiken aan de kant van de Waterstraat, fungeerden als zonwering. De luiken onder de vensters konden ook opgeklapt worden, om zo als toonbank te dienen.

Het pand in dezelfde rij, Markt 6 heeft een insteekverdieping. Op de gevelsteen staat ‘De Blauwe Fles’. Er staat 1644 op de gevel maar het pand is veel ouder en heeft een oorsprong in de Hanzetijd. In de Hanzetijd had het een woon- en werkfunctie, net als nu.

Loop terug om linksaf de Waterstraat in te gaan.

Waterstraat 26 springt er door de kleur uit. Het is een bijzonder gebouw.
Het is vaak omschreven als een belangrijk voorbeeld van de Renaissancebouw in de Nederlanden. De kapconstructie stamt uit 1540, maar aan de steenformaten te zien zijn sommige muren een stuk ouder, en wijzen op een datering uit de eerste helft van de vijftiende eeuw. Archeologen hebben in de kelder een diepe werf gevonden. De theorie is dat je met een boot vanaf de Waal dit pand zouden kunnen bereiken, maar let op, het is een theorie.

De natuurstenen beeldhouwwerken en onderdelen komen uit de zestiende eeuw en onderzoekers vragen zich af of de ornamenten afkomstig zijn uit het huis van Johan van Rossum (broer van Maarten), die het huis Kerkplein 16 bezat. Door de eeuwen heen is er veel aan het huis verspijkerd, verbouwd en aangepast tot wat het nu is.

Tenslotte zijn we aanbeland bij de Waterpoort het einde van de wandeling. Zacharias loopt links de Korte Tolstraat in naar het zakkendragershuis. Eens kijken of hij bij een smak nog wat werk extra werk kan krijgen.