Route Jan

In de eerste helft van de veertiende eeuw werd in Zaltbommel een stadsverdediging aangelegd, die bestond uit een stadsmuur en een gracht. Bommel had vroeger vijf stadspoorten: de Gamerschepoort, de Bosschepoort, de Oenselsepoort, de Steigerpoort en de Waterpoort die als enige is overgebleven. In 1942-1943 is de Waterpoort gerestaureerd en kreeg deze het huidige uiterlijk (zonder een pleisterlaag). De reden dat de poort behouden is gebleven laat zich niet makkelijk verklaren, maar zou ermee te maken kunnen hebben dat tegen de binnenzijde van de poort huizen waren gebouwd, die in gebruik waren.

Loop onder de Waterpoort door, en ga rechtdoor de Waterstraat in.

Het pand aan de Waterstraat 46, onder de poort door gelijk aan de linker kant, was in de veertiende eeuw een woonhuis. Het gebouw ademt nog steeds een ‘Hanzesfeer’. Let op de rij kleine boogjes, die aan de onderkant afgesloten worden door een lichte steen. Een typisch bouwkenmerk uit de Hanzetijd.

Op nummer 44 zie je een mooi pand, witgepleisterd, waardoor het er moderner uitziet. De basis stamt uit 1525, de Hanzetijd in Zaltbommel.

We lopen verder op de Waterstraat.

Het pand op Waterstraat 26 heeft een opvallende kleur. Het is een mooie Renaissancegevel uit 1540. Dit pand is vaak omschreven als een belangrijk voorbeeld van de Renaissancebouw in de Nederlanden. De kapconstructie stamt uit 1540, maar aan de steenformaten te zien, zijn sommige muren een stuk ouder, en wijzen op een datering uit de eerste helft van de vijftiende eeuw. Archeologen hebben in de kelder een diepe werf gevonden. De theorie is dat met een boot vanaf de Waal dit pand bereikt kon worden, maar let op, het is een theorie. De natuurstenen beeldhouwwerken en onderdelen komen uit de zestiende eeuw en onderzoekers vragen zich af of de ornamenten niet afkomstig zijn uit het huis van Johan van Rossum (broer van Maarten), die het huis Kerkplein 16 bezat. Door de eeuwen heen is er veel aan het huis verspijkerd, verbouwd en aangepast tot wat het nu is.

Jan Trip moet het gebouw gekend hebben, hoewel misschien met iets andere ornamenten en wellicht in andere kleuren.

We lopen door naar de hoek met de Markt.

Op de hoek rechts van Markt en Waterstraat zie je een markant pand. Het is een typisch huis uit de Hanzetijd, compleet met pothuis, trapgevel en luiken. Het is een van de best bewaard gebleven en een van de eerste stenen gebouwen uit de Hanzetijd in Zaltbommel. In de dertiende eeuw was het een woonhuis. Later in de Hanzetijd was er een handelshuis in gevestigd. De opengeklapte luiken dienden als zonwering en de luiken aan de onderkant fungeerden als toonbank. Misschien is Jan Trip het gebouw wel eens binnengegaan, om er producten te kopen of te verkopen. Wie zal het zeggen.

Aan de andere kant van de staat zien we de volgende stop.

Het pothuis op de Waterstraat 2 lijkt tegen de gevel aan te liggen. Pothuizen werden gebouwd als werkplaats of winkel. Op hoekpanden kon een dergelijke kelderuitbouw makkelijk worden gerealiseerd. Het doel was simpel: extra ruimte creëren zonder dat de ingang van het huis, of de lichtinval door de vensters van het hoofdhuis werd geblokkeerd. In de loop der tijd, mede door verkeerstoename zijn veel pothuizen gesloopt.

We gaan verder op de Markt.

Markt 1 aan de linkerkant heeft nog een hangkamer en dateert uit de Hanzetijd. Een hangkamer is een soort tussenverdieping met als doel ruimte te creëren en toch een goede lichtinval uit de vensters te behouden.

Het pand ernaast, nummer 3 is ook het bekijken waard. Het was in de Hanzetijd een werk- en woonhuis. De gevel is heel mooi. Het is duidelijk te zien dat deze gevel uit de Hanzetijd stamt. De bijzondere pilaar is een kenmerk van de Renaissance, de bouwstijl die hier aan het einde van de Middeleeuwen geliefd was. Is de pilaar gemaakt door de bakstenen te bakken met het motief, of door het motief er na het bakken in te kerven? Dat is niet precies bekend.

Markt 4, 'Het vergulde varken' (nu een café), was in de Hanzetijd een woon- en werkhuis.

Markt 6 heeft een insteekverdieping. Er staat 1644 op de gevel maar het pand is veel ouder en dateert uit de Hanzetijd.

Markt 12 is het oude stadhuis van Zaltbommel. De gevel is er in de achttiende eeuw voorgezet om de twee panden als een geheel te laten overkomen. In de Hanzetijd was het gebruikelijk dat er in cafés vergaderd werd. Volgens de overleveringen vergaderden de schout en schepenen in dit pand, waar in de Hanzetijd een herberg gevestigd was. De schepen Everhardus vertelt er meer over in zijn wandeling.

We slaan linksaf de Oliestraat in. Tegen het gebouw rechts op de hoek staat een opmerkelijk gebouwtje geplakt. Ooit was dit een pothuis, maar deze is door de eeuwen heen opgehoogd.

Op de hoek heeft waarschijnlijk het muntgebouw gestaan. Al sinds het jaar 999 kreeg Zaltbommel het recht om een eigen munt te slaan. De kooplieden hadden baat bij een goede, stabiele munt. Degenen die het recht verleenden om munt te slaan was de Hertog, en later de Keizer. Het was dus belangrijk om op goede voet te staan met deze machtige heren. Andersom gold dat ook natuurlijk. Een stad die rijkdommen opbracht door een welig tierende handel, bracht altijd meer geld binnen dan een arme streek. In Bommel werden vanaf 1488 de zogeheten Bommelaars geslagen, stuiverstukken. Deze stuivers waren vrij algemeen in omloop als betaalmiddel in de Hanzetijd.

We lopen verder de Oliestraat in.

De Oliestraat dankt haar naam aan de oliemolen die hier stond. Olie was een belangrijk product in de Hanzetijd, gebruikt voor verlichting en voedsel.

Ga linksaf de Rozemarijnsteeg in en vervolgens weer links de Boschstraat in en dan gelijk rechtsaf de Koningstraat in. Sla rechtsaf de Korte Strikstraat in, steek de Ruiterstraat over, om rechtdoor de Lange Strikstraat in te lopen.

We passeren prachtige panden die zo uit de Hanzetijd lijken te komen. Allereerst bevindt zich aan de linkerkant een oude muur uit de Middeleeuwen, hoe groter de baksteen, hoe ouder deze is. De onderkant is voorzien van een isolerende laag van klei en leem. De uitsteeksels zijn steunberen om de muur overeind te houden. Het muurtje heeft een historisch voorkomen.

Rechts staat een witgepleisterd gebouw op nummer 2 dat van veel jonger datum is, maar het heeft een bijzondere sfeer. Lange Strikstraat 14 heeft als gebouw niets met de Hanzetijd te maken, maar hier stond in de Middeleeuwen een pakhuis. Misschien dat er ook wel zaken lagen die verhandeld werden door koopmansfamilie Trip.

Sla aan het einde linksaf de Nieuwstraat in die overgaat in het Kerkplein.

We zien de Sint Maartenskerk waar de familie Trip een eigen grafkelder had. Voor een grafkelder moest flink betaald worden, daarom konden alleen rijke mensen zich een grafkelder veroorloven. Ze werden in de kerk (dicht bij God, zo geloofden ze toen) begraven. Veel graven zijn nog intact, maar er zijn er ook een aantal verloren gegaan.

Er is een oude plattegrond van de kerk overgeleverd, waarop de grafkelder van de familie Trip aangegeven staat. Wie tijd heeft kan de kerk ingaan en zich verwonderen over de prachtig gebeeldhouwde grafstenen die in de kerk liggen. Helemaal naar de plek van de grafkelder gaan is onmogelijk, omdat er ooit een groot kerkmeubel op is geplaatst.

In de Sint Maartenskerk heeft iemand in 1412 een of ongeveer twee jaar lang ingekluisd gezeten. Zij was een orakel en heette Aleid Gerardsdochter van Veen. Veel geestelijken, bestuurders maar ook de gewone Bommelaren gingen bij haar langs en vroegen haar om raad of verzochten haar voor hen te bidden.

We lopen verder rechtsom de kerk heen.

Een woonhuis uit de late Middeleeuwen dat diende als verblijf voor kanunniken. Het gebouw getuigt van de nauwe band tussen religie en handel in middeleeuws Bommel.

Op Kerkstraat 26 staat het oude huis van Jan Trip. Hij laat graag zijn woonhuis aan ons zien. Voor onze begrippen is het huis niet al te groot, maar in de Hanzetijd waren stenen huizen vooral weggelegd voor de rijke families. Dit huis was solide en stevig. In de achttiende eeuw is het samengevoegd met het huis De Ark, het pand ernaast, uit 1610. In de Hanzetijd was het dus kleiner. Van ongeveer 1527 tot 1600 was dit huis in bezit van de familie Trip.

Op Kerkstraat 25 vinden we een gootspook in de vorm van een kat. Gootspoken waren decoratieve stenen figuren die het regenwater van het dak afleidde en boze geesten op afstand hield.

Kerkstraat 29 t/m 21 laten een ander bouwsnufje zien uit de Hanzetijd. Feitelijk waren de meeste huizen te opzichte van elkaar vrijstaande woningen. Tussen de huizen bevond zich een smalle ruimte, de osendrops of druipstroken, met als doel om het hemelwater makkelijk te laten afvoeren. Door de eeuwen heen zijn de meeste druipstroken afgedicht, om ruimte te scheppen. Deze constructie die we hier tussen de huizen zien, stamt uit de Hanzetijd.

We lopen verder op de Kerkstraat.

Kerkstraat 5, met de witgepleisterde gevel, was in de Hanzetijd een boerderij. In de loop van de geschiedenis is het steeds verbouwd en met name in de zestiende- en in de zeventiende eeuw kreeg het pand deze deftige uitstraling.

Aan het einde van de Kerkstraat gaan we linksaf de Gasthuisstraat in.

Het voormalige Groote Bommelsche Gasthuis is een vanaf de veertiende eeuw uitgegroeid gebouwencomplex tussen de Kerkstraat de Vismarkt, de Oude Vismarkt en de Gasthuisstraat. Het Gasthuis was een rijke organisatie, met veel bezittingen in de stad. Het oudst bewaarde gedeelte van het Gasthuiscomplex, waar we nu staan, is de voormalige Gasthuiskapel aan de Gasthuisstraat 34. De oorspronkelijke, mogelijk vijftiende-eeuwse zaalkerk is bepleisterd. In de negentiende- en in de twintigste eeuw is de kerk ingrijpend gewijzigd. Het houten tongewelf en de kap dateren uit de eerste helft van de zestiende eeuw.

De Gasthuistoren staat aan de Oude Vismarkt 1 en hoorde niet bij het bezit van het Gasthuis, maar wordt zo genoemd omdat deze er vlakbij staat. Het is een vierkante toren met traptoren en een ingesnoerde spits met peervormige bekroning en open lantaarn. De toren dateert grotendeels uit de tweede helft van de vijftiende eeuw, de peer is ongeveer in 1530 tot stand gekomen.

In de lantaarn hangen een uurslagklok van Jasper Moer uit 1533, en een klokkenspel van het klokkengietersduo Pieter en François Hemony uit 1654. Aan de westgevel is een zeventiende-eeuws ruiterspel te zien.

Het hoofdgebouw aan de Kerkstraat 2 is tussen 1782 en 1787 gebouwd naar ontwerp van C. van Leeuwen. A.L. van Gendt voegde in 1894 het hoofdgebouw, de kapel en diverse panden aan de Oude Vismarkt tot één complex samen en werd de vleugel aan de Oude Vismarkt witgepleisterd.

We slaan rechtsaf de Korte Steigerstraat in, op het einde slaan we linksaf de Lange Stiegerstraat in.

De naam Steigerstraat komt van de vele Hanzeschepen die hier aanmeerden. De plek van de huidige haven is ook waar in de Hanzetijd een haven lag. Volgens onderzoekers moet er nog een andere haven zijn geweest, die meer naar het westen heeft gelegen, maar door verzanding is deze haven buiten gebruik geraakt.

In deze straat stond volgens archeologen de herberg van Jan Trip Jansen. Herbergiers werden in de Hanzetijd zeer gewaardeerd. Herbergen waren immers belangrijke ontmoetingsplekken waar handelsverdragen werden gesloten en afspraken werden gemaakt. De Steigerstraat is tegenwoordig opgedeeld in een Korte- en Lange Steigerstraat.

In de oude archieven staat dat Jan Trip door een soldaat werd doodgestoken in de Steigerstraat. De dronken soldaat wilde nog meer wijn. Trip vond het welletjes en weigerde nog meer wijn te schenken. Daarop kregen de mannen ruzie, de soldaat trok zijn mes en stak Jan Trip dood. In het begraafboek staat zijn tragische dood omschreven als: ‘doorstoken ende gestorven’. De begraafplaats staat ook vermeld: inder kerkcke int middelste pant tussen de derde ende vierde pijlaar vant coor naede noortsijde int Lotthums graft begraven daer van d’kerke compt.

Wij nemen hier in stilte afscheid van Jan en hopen dat hij rust in vrede. Als je de straat uitloopt dan zie je aan de rechterkant weer de Waterpoort.