Route Everhardus

In de eerste helft van de veertiende eeuw werd in Zaltbommel een stadsverdediging aangelegd, die bestond uit een stadsmuur en een gracht. Bommel had vroeger vijf stadspoorten: de Gamerschepoort, de Bosschepoort, de Oenselsepoort, de Steigerpoort en de Waterpoort die als enige is overgebleven. In 1942-1943 is de Waterpoort gerestaureerd en kreeg deze het huidige uiterlijk (zonder een pleisterlaag). De reden dat de poort behouden is gebleven laat zich niet gemakkelijk verklaren, maar het zou ermee te maken kunnen hebben dat tegen de binnenzijde ervan huizen waren gebouwd die in gebruik waren.

We wandelen onder de Waterpoort door en slaan rechtsaf.

De Waterpoort is achter ons en de Waal is links van ons. De Waalkade was in de Hanzetijd het economische hart van Zaltbommel. Hier meerden de Hanzeschepen aan en werden goederen gelost en verhandeld. Als tollenaar hield Everhardus van Balveren toezicht op de handelsstromen die hier dagelijks plaatsvonden.

We slaan rechtsaf de Gasthuisstraat in.

We zien de Gasthuistoren: een prachtige Bommelse blikvanger. De Gasthuistoren aan de Gasthuisstraat is een markante vierkante toren met traptoren en spits uit de vijftiende eeuw. Met klokken en een ruiterspel is hij een van de meest herkenbare blikvangers in het stadssilhouet van Zaltbommel.

Het voormalige Groote Bommelsche Gasthuis is een vanaf de veertiende eeuw gegroeid gebouwencomplex tussen Kerkstraat-Vismarkt-Oude Vismarkt en Gasthuisstraat. Het oudst bewaarde gedeelte is de voormalige Gasthuiskapel aan de Gasthuisstraat 34. De oorspronkelijke, mogelijk vijftiende-eeuwse zaalkerk is bepleisterd en ingrijpend gewijzigd in de negentiende- en twintigste eeuw. Het houten tongewelf en de kap dateren uit de eerste helft van de zestiende eeuw

Bloemendaal 5-9 is een van de oudste huizen van Zaltbommel, met karakteristieke kantelen en boognissen. Het pand werd gered en vakkundig gerestaureerd en geeft een authentiek beeld van de middeleeuwse bouwstijl uit de Hanzetijd.

We lopen verder door het schilderachtige Bloemendaal. Rechts staan kleine huizen, zogeheten cameren. Cameren werden vaak gebouwd in opdracht van (rijke) instanties, om te verhuren aan eenpersoonshuishoudens.

Het rijtje panden aan de linkerkant, te beginnen bij de Oenselsestraat 50, stamt uit de Hanzetijd, of iets erna. Het eerste pand (nummer 50) heeft openslaande schuurdeur en is gerenoveerd. De panden ernaast hebben de typische kenmerken van de architectuur uit de Hanzetijd. Het pand met de trapgevel heeft geprofileerde bakstenen in de bogen boven de ramen. Of de stenen in deze vorm zo gebakken zijn of dat ze later in deze vorm zijn gehakt is niet meer bekend. We zien ook een band van een lichtere steensoort in de gevel; de zogenaamde ‘speklaag’. Door de eeuwen heen is het pand af en toe verbouwd en aangepast, maar dit huizenrijtje heeft veel Middeleeuws karakter behouden.

We lopen recht op de Sint Maartenskerk af. Hier liet Aleid Gerardsdochter van Veen zich in 1412 inkluizen. Haar kluis mat slechts 2.30 m bij 1.60 m. Via het venster ontving zij voedsel en gaf zij raad aan iedereen die om haar bijstand vroeg.

In de kerk zijn de resten van de Van Balverenkapel te vinden. Everhardus van Balveren liet deze kapel bouwen en wijdde het altaar aan de Heilige Ursula. Na zijn dood werd hij hier begraven. Zijn zoon Jan stichtte in 1436 twee vicarieën op het altaar. Kijk voor openingstijden op maartenskerk.nl.

Het huis met de naam ‘De Oude Lombard’, was in de Hanzetijd een opslagruimte voor handelswaar. Nu wordt er gewoond. Het is net als Bloemendaal 5-9 gebouwd in de Hanzetijd en een van de oudste stenen panden van Bommel.

Dit prachtige gebouw is een restant van het stadspaleis van Johan van Rossum, de broer van ridder Maarten van Rossum, die het Stadskasteel aan de Nonnenstraat liet bouwen.

We zien het Stadskasteel, dat Maarten van Rossum rond 1535 liet bouwen. Maarten was veldheer van beroep, sommige bronnen spreken van roofridder. Enfin, zijn baan heeft hem geen windeieren gelegd en het leverde hem veel rijkdom op. De hertog van Gelre gaf hem in 1534 het kasteel van Bredevoort in leen met aanwezigheidsplicht. Dat betekende dat hij er moest wonen. Omdat Maarten ook bezittingen had in de Bommelerwaard, benoemde hij voor kasteel Poederoijen dat hij ook in bezit had, een rentmeester. Maar doordat het zo dichtbij het vijandelijke Brabant lag, werd het van Rossum toch te heet onder de voeten. Voor zijn bezittingen en het beheer van zijn inkomsten liet hij voor de rentmeester dit huis in Bommel bouwen, veilig binnen de stadsmuren, vlakbij het stadspaleis van zijn broer Johan.

Oliestraat 41 heeft bovenaan mooie bogen; een typisch bouwkenmerk uit de Hanzetijd.
In deze straat stond in de veertiende eeuw de posthouwersoliemolen. Olie werd gewonnen uit zaden en pitten, die werden gemalen in molens.

In de Boschstraat zijn nog meer kenmerken van architectuur uit de Hanzetijd te ontdekken. Zoals bij nummer Boschstraat 12. In het huis bevindt zich een hangkamer en zoals we al eerder zagen lijkt het alsof de gevel naar voren helt en is, zoals dat heet, op de vlucht gebouwd. Het pand stamt uit 1540, maar de gevel komt uit 1533.

Boschstraat 10 is het huis ernaast, en eveneens gebouwd in de Hanzetijd. De huizen zijn gescheiden door een osendrop, een drupstrook, een smalle doorgang, voor de afvoer van hemelwater. Hier zien we nog een stuk verkaveling terug uit de Hanzetijd. De drupstroken zijn door de eeuwen heen dichtgemaakt en de ruimte werd bij de huizen gevoegd. Het witgepleisterde huis aan de Boschstraat 10 stamt uit het midden van de zestiende eeuw. We zien bogen boven de ramen; een typisch bouwelement uit de Hanzetijd.

Aan de linkerkant, bij Boschstraat 11 zien we ook een druipstrook. De meeste huizen in Bommel stonden in de Hanzetijd vrijstaand van elkaar. Archeologen hebben in dit huis muren aangetroffen met bakstenen uit 1350.

Markt 2 is een van de drie pothuizen op de hoeken van de Mark. Pothuizen werden gebouwd als werkplaats of winkel en zijn veel lager dan de belendende panden. Alleen op hoekpanden kon een dergelijke kelderuitbouw worden gerealiseerd. Het doel was simpel: extra ruimte creëren zonder dat de ingang van het huis, of de lichtinval door de vensters van het hoofdhuis werd geblokkeerd. In de loop der tijd zijn veel pothuizen gesloopt omdat ze een obstakel werden voor het toenemende verkeer.

Markt 4-8: drie panden op een rij met dak parallel aan de straatzijde (rooilijn). Dit was een typische bouwconstructie uit de Hanzetijd. Door het dak zo te bouwen kostte het minder bouwmaterialen en werd er meer ruimte gecreëerd. De panden zijn gescheiden door een tussenmuur met een trapgevel — stenen brandmuren. Het derde pothuis staat op de hoek van de Markt en Gasthuisstraat en is in de loop der eeuwen steeds een stukje opgehoogd.

Het pand met de gevel van rode baksteen (Markt 3) is opvallend. In de Hanzetijd was het een werk- en woonhuis. Dit pand heeft typische ornamenten en details uit de Hanzetijd, die horen bij de Renaissance van de Lage Landen, de bijzondere pilaar springt in het oog en is een typisch kenmerk van deze bouwstijl die hier aan het einde van de Middeleeuwen geliefd was. Is de pilaar gemaakt door de bakstenen te bakken met het motief, of door het motief er na het bakken in te kerven? Dat is niet precies bekend.

We wandelen de Markt verder af. Rechts staat een statig hoekpand met deftig bordes op de hoek van de Markt en de Tolstraat: het oude Stadhuis (Markt 12). Het stadsbestuur, de schout en schepenen, hebben onder meer in dit pand vergaderd, dat toen een herberg was. Herbergen hadden in de Hanzetijd een belangrijke functie: handelsroutes werden uitgestippeld, afspraken werden gemaakt en contracten gesloten. Later had het stadsbestuur meer ruimte nodig en is het pand ernaast erbij gevoegd.

Waterstraat 26 springt er met Renaissancegevel echt uit. Met ornamenten en kleuren ademt het de sferen van de Hanzetijd. Dit pand is vaak omschreven als een belangrijk voorbeeld van de renaissancebouw in de Nederlanden. De kapconstructie stamt uit 1540, maar aan de steenformaten te zien zijn sommige muren een stuk ouder, en wijzen op een datering uit de eerste helft van de vijftiende eeuw. Archeologen hebben in de kelder een diepe werf gevonden. De theorie is dat hoge heren met een boot vanaf de Waal dit pand zouden kunnen bereiken, maar let op, het is een theorie. De natuurstenen beeldhouwwerken en onderdelen komen uit de zestiende eeuw en onderzoekers vragen zich af of de ornamenten niet afkomstig zijn uit het huis van Johan van Rossum (broer van Maarten), die het huis Kerkplein 16 bezat. (De liefhebbers liepen er eerder in deze wandeling al naar toe). Door de eeuwen heen is er veel aan het huis verspijkerd, verbouwd en aangepast tot wat het nu is.

We zien de Waterpoort al. Everhardus van Balveren heeft het druk met afhandelen van zaken over tolinkomsten en neemt hier afscheid.